Cơ cấu lãnh đạo Việt Nam, không phải như trên giấy và Hiến Pháp

Trên giấy trắng mực đen, đảng Cộng Sản và nhà nước Việt Nam có vẻ là hai cơ cấu riêng rẽ, đảng chỉ đạo nhà nước thực hành, nhưng trên thực tế, các công điện ngoại giao do đại sứ Mỹ tại Hà Nội gởi về Washington, DC, lại cho thấy “coi vậy mà không phải vậy,” nhất là cơ cấu Bộ Chính Trị, cơ quan quyền lực nhất trong đảng và thực sự điều hành quốc gia. Nhìn chung, theo giới ngoại giao Mỹ nhận xét, tất cả mọi quyết định liên quan đến đường lối quốc gia đều phải có sự đồng ý của các ủy viên Bộ Chính Trị. Vì thế, để có sự đồng thuận là rất khó, và thay đổi chính sách ở Việt Nam thường rất chậm. “Mọi thay đổi đều được đưa ra từ từ và cẩn trọng,” đại sứ Pete Peterson nhận xét. “Và một phần có nguồn gốc từ hai chiến lược gia Hồ Chí Minh và Võ Nguyên Giáp trong hai cuộc chiến chống Pháp và Mỹ. Nhiều nhà lãnh đạo Việt Nam, với kinh nghiệm trong chiến tranh, tin rằng, giữ vững lập trường, tạo sự ổn định, kiên nhẫn, và thay đổi từ từ, là những yếu tố đạt chiến thắng.” Giới lãnh đạo đưa ra quyết dựa trên một mẫu số chung. Sự đồng thuận có thể bị một nhóm hoặc có khi cá nhân chặn lại. Ngay trong đảng, không có cơ cấu nào đẩy lãnh đạo tới một quyết định khó khăn, ví dụ như ngân sách, để có thể phải tương nhượng với nhóm khác. “Điều này xảy ra vì đảng không chịu trách nhiệm trực tiếp với công chúng,” đại sứ Mỹ giải thích.

“Bởi vì đảng và các bộ phận trong chính phủ không do người dân trực tiếp bầu ra. Quốc hội và chính quyền địa phương được cử tri chọn, nhưng lại thiếu sự minh bạch làm người dân không tin tưởng. Trong bối cảnh này, đảng thực thi quyền lực tuyệt đối.” Trong năm 2000, để tìm hiểu thêm về Bộ Chính Trị, công điện của Đại Sứ Pete Peterson cho biết, Tòa Đại Sứ Mỹ đã theo dõi xem ai là người có thực quyền bằng cách ghi nhận sự xuất hiện của họ trên các tờ báo lớn tại Việt Nam như Nhân Dân, Thông Tấn Xã Việt Nam, Hà Nội Mới, Tuổi Trẻ và Sài Gòn Giải Phóng, mỗi hai tháng một lần. Từ 25 Tháng Hai đến 30 Tháng Tư, 2000, trong 10 tuần lễ liền, tám trong số 15 ủy viên Bộ Chính Trị xuất hiện trên các tờ báo lớn ít nhất 10 ngày khác nhau. Năm người trong Ban Thường Vụ Bộ Chính Trị xuất hiện trên báo thường xuyên nhất, như là những “khuôn mặt công chúng” đại diện cho đảng. Đó là Tổng Bí Thư Lê Khả Phiêu, Chủ Tịch Nước Trần Đức Lương, Thủ Tướng Phan Văn Khải, Chủ Tịch Quốc Hội Nông Đức Mạnh và Chủ Tịch Mặt Trận Tổ Quốc Phạm Thế Duyệt. Ba ủy viên Bộ Chính Trị khác là Phó Thủ Tướng Thường Trực Nguyễn Tấn Dũng, Phó Thủ Tướng kiêm Bộ Trưởng Ngoại Giao Nguyễn Mạnh Cầm và Bí Thư Thành Ủy TP HCM Nguyễn Minh Triết cũng xuất hiện nhiều trên báo, tuy không bằng năm người kia.

Để ngồi vào chiếc ghế Thủ Tướng, ông Nguyễn Tấn Dũng phải có sự “bảo kê” rất lớn từ các tứ trụ trong Đảng và một sự hậu thuẫn lớn dồi dào về kinh tế.

“Sự xuất hiện thường xuyên của năm người đứng đầu hoàn toàn không làm chúng ta ngạc nhiên, vì họ là lãnh đạo của năm trung tâm quyền lực quốc gia: đảng, nhà nước, chính phủ, quốc hội và quần chúng,” đại sứ Mỹ nhận xét. Bản công điện sau đó phân tích sự xuất hiện của từng nhân vật trên báo chí, cũng như khả năng họ thăng tiến hoặc thụt lùi sau này, vì những đấu đá nội bộ cũng như sự giằng co giữa hai nhóm bảo thủ và cấp tiến trong đảng. Ví dụ, Tổng Bí Thư Lê Khả Phiêu xuất hiện trên báo Nhân Dân trong 13 ngày khác nhau, cho thấy ông là nhân vật củng cố quyền hành mạnh nhất, một phần nhờ vào sự ủng hộ của cựu Chủ Tịch Nước Lê Đức Anh. Hồi thập niên 1980, ông Anh là tư lệnh và ông Phiêu là phó cho ông Anh ở chiến trường Cambodia. Chủ Tịch Nước Trần Đức Lương, dù xuất hiện trên báo 21 ngày, chủ yếu là tiếp các phái đoàn nước ngoài, vẫn không được đánh giá cao bằng tổng bí thư và thủ tướng. Đại sứ Peterson thuật lại ông nghe nói ông Phiêu còn muốn kết hợp hai chức tổng bí thư và chủ tịch nước. “Nếu quả đúng như vậy, ông Lương rõ ràng có ít ảnh hưởng hơn và có thể bị đẩy khỏi Ban Thường Vụ,” nhà ngoại giao Mỹ nhận xét.

Muốn cải cách nhưng lại ảnh hưởng lợi ích của phe cánh

Thủ Tướng Phan Văn Khải xuất hiện 30 ngày, chủ yếu tiếp khách nước ngoài, chủ trì hội nghị, thăm các tỉnh…nói chung là được nhiều người chú ý. Tuy nhiên, theo đại sứ Mỹ, chủ trương cải cách của ông bị thành phần bảo thủ trong đảng ngăn cản, và nghe nói ông muốn từ chức nhiều lần. Nhân vật số bốn, Chủ Tịch Quốc Hội Nông Đức Mạnh, người gốc thiểu số duy nhất trong “Top 5,” cũng được nhiều người biết, nhưng đại sứ Mỹ nghĩ ông có vẻ không có thực quyền. Tuy nhiên, một nhân viên quốc hội kể cho ông Peterson rằng hình như ông Mạnh không muốn “động đậy.” Đây chính là điều làm cho nhiều ủy viên Bộ Chính Trị “không ồn ào” giữ được ghế, ông Peterson viết, vì trong cơ cấu lãnh đạo dựa trên sự đồng thuận, “nổi quá” thường không “trụ” được lâu. Nghe nói, cựu Chủ Tịch Nước Lê Đức Anh không thích ông Phạm Thế Duyệt, nhân vật số năm, theo bản công điện.

Phó Thủ Tướng Thường Trực Nguyễn Tấn Dũng, một trong những ủy viên Bộ Chính Trị trẻ nhất, gốc miền Nam, là người có triển vọng thay ông Khải, mặc dù nghe nói bị cựu Chủ Tịch Nước Lê Đức Anh phản đối, theo đại sứ Mỹ cho biết. Nhà ngoại giao từng là tù binh chiến tranh trong cuộc chiến Việt Nam nhận xét: “Một trong những yếu tố quyết định chọn người thay ông Khải là nhóm bảo thủ, như ông Phiêu và ông Anh, có thể không muốn có một thủ tướng trẻ, năng nổ và hiệu quả, như ông Nguyễn Tấn Dũng, ông Trương Tấn Sang hoặc ông Triết. Họ muốn duy trì tình trạng hiện tại và muốn có một thủ tướng không mạnh.” Ông Nguyễn Phú Trọng, chủ tịch Ủy Ban Nhân Dân Hà Nội, được coi là một nhà lý luận của đảng, sau khi viết bài về “chủ nghĩa dân chủ tập trung” trên Tạp Chí Cộng Sản năm 1999, và có vẻ được ông Phiêu ủng hộ. Bộ Trưởng Quốc Phòng Phạm Văn Trà và Bộ Trưởng Công An Lê Minh Hương, vì chức năng của họ, được coi là có nhiều nghi ngờ với chính sách của Mỹ, nhất là hai người từng tham gia cuộc chiến chống Hoa Kỳ. Tuy nhiên, hai nhân vật này ít xuất hiện trên báo hơn so với lãnh đạo các thành phố lớn. Riêng ông Lê Minh Hương, vì đứng đầu cơ quan an ninh và tình báo, lại càng phải “chìm” hơn những người khác. Một người nữa cũng rất “chìm,” và làm đại sứ Mỹ ngạc nhiên, là ông Nguyễn Đức Bình, 72 tuổi, vì không bao giờ thấy xuất hiện trên báo Nhân Dân.

Tổng Bí Thư Nguyễn Phú Trọng, đang cố gắng lấy lại niềm tin người dân bằng cách chống tham nhũng. Thế nhưng thật ra, đây chỉ là những chiêu trò triệt tiêu bè phái, tương tự như những thế hệ lãnh đạo trước đấy.

Đại Sứ Peterson cho biết ông Bình đóng vai trò quan trọng trong nhóm chống lại việc ký hiệp định thương mại song phương với Mỹ. Ông từng là giám đốc Học Viện Chính Trị – Hành Chính Quốc Gia Hồ Chí Minh trong một thời gian dài. Vì cán bộ cao cấp phải học qua học viện này, nên ông Bình có quan hệ mật thiết với nhiều ủy viên Bộ Chính Trị. “Mặc dù không xuất hiện trên truyền thông, nhân vật này có ảnh hưởng rất lớn qua quan hệ với những học trò cũ của mình,” đại sứ Mỹ viết. Ông Nguyễn Văn An, trưởng Ban Tổ Chức Trung Ương Đảng, là một trường hợp rất bí ẩn. Ông chỉ xuất hiện trên báo một lần trong hai tháng, dù đứng hạng 8 trong Bộ Chính Trị. Theo ông Peterson, ông An là ứng cử viên sáng giá nhất cho chức tổng bí thư hồi Tháng Mười Hai, 1997, nhưng cuối cùng thua ông Phiêu sát nút. Kể từ đó, trong hơn hai năm trời, không ai nghe nhắc tới ông An trên báo chí nữa. Bà Nguyễn Thị Xuân Mỹ, chủ nhiệm Ủy Ban Kiểm Tra Trung Ương Đảng, nhân vật nữ đầu tiên trong Bộ Chính Trị, chẳng có thực quyền gì, và chỉ xuất hiện trên báo một lần trong hai tháng. Bà được “đưa” vào cơ quan này để “phụ nữ cảm thấy không bị ra rìa,” theo ông đại sứ Mỹ. Thượng Tướng Phạm Thanh Ngân, chủ nhiệm Tổng Cục Chính Trị Quân Đội Nhân Dân, có vẻ là một ngôi sao đang lên, dù đứng cuối bảng trong Bộ Chính Trị, theo Đại Sứ Pete Peterson. Cùng với ông Phiêu và ông Trọng, tướng Ngân có vẻ chấp thuận đổi mới từ từ, thận trọng, trong khi vẫn giữ được sự ổn định chính trị và xã hội. Khi ông Phiêu làm chủ nhiệm Tổng Cục Chính Trị thì ông Ngân là phó chủ nhiệm. Rồi ông Ngân được đôn lên sau khi ông Phiêu trở thành nhân vật số 1 trong đảng.

Theo Đỗ Dzũng

Chia sẻ

Bình Luận