Quan hệ Trung Nhật, mối quan hệ phức tạp bởi nhiều yếu tố

Quan hệ Trung Nhật vừa chặt chẽ về kinh tế vừa rất phức tạp vì các lý do địa lý và lịch sử còn tồn tại. Nhật là một trong những nước đầu tiên đầu tư vào Trung Quốc, từ thập niên 1980, ban đầu một cách tương đối dè đặt và lúc ít lúc nhiều cho đến năm 2000. Sau khi Trung Quốc vào WTO, đầu tư và quan hệ buôn bán của Nhật liên tục tăng vọt cho đến nay. Trung năm 2004, Trung Quốc là địa điểm đầu tư thứ nhì của Nhật với 5,5 tỷ USD và vượt qua Mỹ trở thành bạn hàng số một của Nhật, với 20,1% toàn bộ xuất nhập khẩu của Nhật, và trị giá trao đổi giữa hai bên lên đến 213 tỷ USD. Sự kiện này gây nhiều chú ý và có tác động tâm lý vì từ 1947 cho tới nay, Mỹ lúc nào cũng là thị trường lớn nhất của Nhật, đóng vai trò then chốt trong việc khôi phục nền kinh tế Nhật sau Đệ nhị Thế chiến. Đây không chỉ là một thay đổi thông thường trong các thống kê mà là cả một bước ngoặt, một thay đổi ngôi thứ có nhiều ý nghĩa.

Đầu tiên các con số này cho thấy vai trò và ảnh hướng ngày càng lớn của Trung Quốc lên nền kinh tế Nhật. Theo nhiều nhà quan sát Nhật và ngoại quốc, sự phát triển của các luổng thương mại giữa Nhật và Trung Quốc đã góp phần rất lớn giúp Nhật ra khỏi tình trạng suy thoái kéo dài trước đây. Mọi thay đổi trong quan hệ kinh tế giữa hai nước sẽ tác động nhiều lên nên kinh tế Nhật. Một điều đáng nêu lên là hai nền kinh tế ngày càng gắn bó nhưng theo chiều hướng ngược lại cho mỗi nước. Trung Quốc ngày càng quan trọng đối với Nhật nhưng vai trò của Nhật đối với Trung Quốc thì lại có phần giảm đi: Trung Quốc thay thế Mỹ thành bạn hàng số một của Nhật, nhưng ngược lại Mỹ thay thế Nhật thành bạn hàng chính của Trung Quốc. Tỷ suất lệ thuộc thương mại (trade dependency), dựa trên so sánh giá các trao đổi song phương và trao đổi với toàn thế giới của mỗi nước, cho thấy rõ sự khác biệt này: tỷ suất lệ thuộc của Trung Quốc và Nhật giảm từ 20,7% năm 1996 xuống 14,5% năm 2004, trong khi tỷ suất của Nhật với Trung Quôc tăng gấp đội, từ 8,2% năm 1996 lên 16,5% năm 2004. Cứ theo đà này, Nhật sẽ ngày càng yếu thế trong khi hai nước xưa nay vẫn kình địch nhau để chiếm vị trí lãnh đạo ở Châu Á.

Có lẽ vì thế mà Nhật không mặn mà lắm với đề nghị của Trung Quốc ký kết một hiệp định FTA tay ba với Hàn Quốc, tuy đồng ý tham gia vào dự án nghiên cứu tiến đến một FTA giữa ba nước và ASEAN. Trong mấy năm qua, Nhật cũng tích cực đàm phán về FTA với ASEAN và với nhiều nước châu Á, trong suy nghĩ phải nhanh chân cũng cố quan hệ với các nước này, không thể ngồi im nhìn Trung Quốc “bao sân”, kéo hết đồng minh về phía mình.

Nhật và Trung Quốc vẫn còn cạnh tranh nhau trên nhiều mặt khác. Cả hai đều có nhu cầu khổng lồ về nguyên liệu và năng lượng và tìm những nguồn cung cấp mới cho mình, nên mọi sự cố đều có thể trở thành tranh chấp gay gắt, từ việc các tàu nghiên cứu Tnmg Quốc đột nhập vùng biển gần đảo Okinotori để thăm dò mỏ dầu cho đến việc một tàu ngầm nguyên tử của Trung Quốc xâm phạm hải phận của Nhật bị Mỹ đuổi trong hai ngày. Không khí càng căng thẳng khi Nhật tuyên bố coi Trung Quốc là một đe dọa quân sự và yêu cầu Liên hiệp châu Âu khoan bãi bỏ cấm vận bán vũ khí cho Trung Quốc. Mặt khác, Nhật cùng Mỹ ra thông cáo chung về vấn đề an ninh khu vực, và bao gồm Đài Loan vào vùng phải bảo vệ (security perimeter) của Nhật khiến Trung Quốc rất tức giận.

quan hệ Trung Nhật sau thế chiến 2 đến nay
Nhật Bản luôn phủ nhận những tội ác chiến tranh đã gây ra đối với Trung Quốc. Chính điều này là một trong những nguyên nhân gây ra những bất đồng và xung đột trong quan hệ hai nước.

Quan hệ Trung Nhật càng rắc rối vì những hiềm khích chính trị và ngoại giao không giải quyết từ nhiều năm: Trung Quốc cản trở việc Nhật tham gia Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc với tư cách thành viên thường trực, Nhật in sách giáo khoa phủ nhận trách nhiệm của mình trong các vụ chém giết dân chúng Trung Quốc trong Đệ nhị Thế chiến, Thủ tướng Junichiro Koizumi tiếp tục hàng năm đến viếng đến tử sĩ Yasukuni, nơi có 14 tội phạm chiến tranh loại A, v.v. Những sự kiện này đã khiến hàng ngàn người Trung Quốc xuống đường biểu tình, kêu gọi tẩy chay hàng Nhật và đe dọa các công ty, cửa hàng và doanh nhân Nhật ở Trung Quốc trong mấy tháng đầu năm nay. Đây không phải là lần đầu và cũng không phải là lần cuối dân chúng Trung Quốc cho thấy những vết thương chiến tranh vẫn chưa lành. Tâm trạng bài Nhật trong dân chúng thỉnh thoảng vẫn bùng lên và vẫn được chính quyền lợi dụng để làm áp lực với Nhật Bản, tuy không cản trở sự phát triển luồng thương mại của hai bên cho tới nay nhưng vẫn là một yếu tố bất định cho quan hệ kinh tế giữa hai nước. Có lẽ còn lâu Trung Quốc và Nhật mới thanh toán được gia tài của quá khứ như Pháp và Đức để xây dựng quan hệ kinh tế trên một cơ sở ôn hòa, ít cảm tính hơn.

Để tóm tắt quan hệ Trung Nhật, có thể mượn lời của ông Howard H.Baker Jr., cựu đại sứ Mỹ tại Tokyo: “Vấn đề lớn nhất của Nhật hiện nay là thu xếp thế nào quan hệ với Trung Quốc. Nhật là một siêu cường quốc. Trung Quốc đang trên đã trở thành siêu cường quốc. Cả hai anh đều giàu có, cả hai đều có lịch sử và truyền thống trong khu vực. Và cả hai anh không mấy ưa nhau.”

Nguồn: Trung Quốc nhìn từ nhiều phía, NXB Tri Thức

Bài viết có thể bạn quan tâm:

  1. Tại sao Đài Loan lại quan trọng quá mức với Trung Quốc?
  2. Việt Nam đã từng siết mạng, chặn facebook và cấm nói về Trường Sa
  3. Facebook đang nuôi giấc mơ xã hội chủ nghĩa trong lòng tư bản?

 

Chia sẻ

Bình Luận