Trong lúc Chiến tranh thế giới thứ Hai còn đang tiếp diễn, những người đứng đầu nhà nước và chính phủ của ba đại cường Đồng minh chống phát xít — Liên Xô, Hoa Kì và Anh — và các đại diện của họ đã nhiều lần gặp nhau để vừa phối hợp các hoạt động chống phe Trục,vừa bàn  luận kế hoạch tổ chức lại thế giới thời hậu chiến. Hai cuộc gặp gỡ quan trọng nhất trong số này là Hội nghị thượng đỉnh Yalta và Hội nghị thượng đỉnh Potsdam, và cũng chính hai hội nghị này đã thai nén ra Chiến Tranh Lạnh về sau.

Hội nghị thượng đỉnh Yalta

Còn được gọi là Hội nghị Crưm, Hội nghị thượng đỉnh Yalta đã diễn ra từ ngày 4 đến ngày 11.2.1945 với sự tham gia của chủ tịch Hội đồng Dân ủy Liên Xô Iosif Stalin, tổng thống Hoa Kì Franklin Roosevelt và thủ tướng Anh Winston Churchill và các phụ tá thân cận của họ.

Diễn ra trong bối cảnh thắng lợi gần kề của phe Đồng minh ở mặt trận châu Âu và trước viễn cảnh còn chưa rõ ràng ở mặt trận Thái Bình Dương, Hội nghị đã đưa ra những kết quả quan trọng sau:

  •  Về nước Đức: Các nước Đồng minh cần phối hợp tốt hơn các nỗ lực chiến tranh của họ để sớm buộc Đức quốc xã chấp nhận đầu hàng vô điều kiện. Hội nghị đã thỏa thuận cắt trả toàn bộ lãnh thổ Đức nằm về phía đông sông Oder cho Ba Lan và Liên Xô. Phần lãnh thổ còn lại của Đức sẽ được phân thành ba vùng riêng biệt thuộc quyền chiếm đóng của Liên Xô, Hoa Kì và Anh. Pháp cũng sẽ được mời tham gia chiếm đóng một vùng được san sẻ từ các vùng của Anh và Hoa Kì. Thủ đô Berlin cũng sẽ bị phân thành bốn vùng chiếm đóng. Đức sẽ bị phi quân sự hóa và phi quốc xã hóa. Phân nửa tổng số tiền bồi thường mà Đức phải trả (nghĩa là 10 trong tổng số 20 tỉ USD) sẽ được trích trao cho Liên Xô.   Nước Áo, vốn bị nước Đức sáp nhập năm 1938, sẽ chịu chung số phận y như Đức.
  •  Về Ba Lan: Các nhà lãnh đạo ba đại cường quốc khẳng định lại ý muốn của họ là “một nước Ba Lan mạnh, tự do, độc lập và dân chủ”. Nước Ba Lan được khôi phục sẽ có đường biên giới phía đông là đường Curzon . Bù lại, đường biên giới phía tây sẽ được đẩy lùi một cách đáng kể vào sâu trong lãnh thổ Đức([1]). Các nhà lãnh đạo ba đại cường quốc  xem xét thành lập “Chính phủ đoàn kết dân tộc lâm thời Ba Lan” trên cơ sở mở rộng Chính phủ Lublin do đảng Cộng sản Ba Lan lãnh đạo cho sự tham gia của các chính khách thuộc Chính phủ Ba Lan lưu vong (đóng tại London).
  • Về chiến tranh chống Nhật: Theo yêu cầu của Roosevelt, Stalin cam kết sẽ tham gia “trong vòng từ hai đến ba tháng sau ngày Đức đầu hàng và cuộc chiến kết thúc ở  châu Âu”. Bù lại, Liên Xô sẽ được trao trả một số quyền lợi và lãnh thổ đã bị mất sau thất bại trong Chiến tranh Nga – Nhật (1904 – 1905), nghĩa là Liên Xô sẽ thu hồi miền Nam đảo Sakhalin và quần đảo Kuril, được quyền kiểm soát các cảng Lữ Thuận và Đại Liên ở Trung Quốc, cùng tuyến đường sắt Mãn Châu.
  • Về Tổ chức Liên Hiệp Quốc: Các nhà lãnh đạo ba đại cường quốc khẳng định kết quả của Hội nghị Dumbarton Oaks (1944) ([2]) như nguyên tắc biểu quyết của 5 đại cường quốc (Liên Xô, Hoa Kì, Anh, Pháp và Trung Quốc) tại Hội đồng Bảo An… Ba nhà lãnh đạo đồng thời làm rõ ý định của họ sẽ cùng hợp tác với các nước đồng minh khác để thành lập “một tổ chức quốc tế chung nhằm bảo vệ hòa bình và an ninh, có sứ mạng xóa bỏ các nguyên nhân chính trị, kinh tế và xã hội đưa đến chiến tranh”. Hội nghị thành lập Liên Hiệp Quốc sẽ được triệu tập ngày 25.4.1945 ở San Francisco (Hoa Kì).
  •   “Tuyên bố về châu Âu được giải phóng” xác lập quyền tự quyết của nhân dân các nước châu Âu được giải phóng khỏi ách thống trị phát xít. Ba đại cường quốc tuyên bố sẵn sàng tạo thuận lợi cho việc thành lập các chính phủ lâm thời và tổ chức các cuộc bầu cử tự do để giải quyết, bằng các phương cách dân chủ, những khó khăn cấp bách về chính trị và kinh tế.
    Các lãnh đạo của Anh, Mỹ và Liên Xô bàn bạc về kế hoạch phân chia lại thế giới sau khi đánh bại Đức và Nhật.

    Hội nghị Thượng đỉnh Potsdam, chiến tranh lạnh được phôi thai từ đây

Hội nghị diễn ra từ ngày 17.7 đến ngày 2.8.1945 ở Potsdam, một thành phố nằm gần Berlin, với sự tham dự của các vị đứng đầu nhà nước và chính phủ ba đại cường quốc: Liên Xô (Đại nguyên soái I. Stalin), Hoa Kì (tổng thống H. Truman) và Anh (thủ tướng W. Churchill từ ngày 17.7. đến ngày 25.7, thủ tướng Clement Attlee từ ngày 26.7 đến ngày 2.8).

  •  Về nước Đức bại trận: Khẳng định lại chính sách 4-D đã được nêu ra ở Hội nghị Yalta: phi quốc xã hóa (denazification), phi quân sự hóa (demilitarization), phi độc quyền hóa (demopolization) và dân chủ hóa (democratization), trừng phạt các tội phạm chiến tranh, kiểm soát và giới hạn khả năng của ngành công nghiệp nặng sao cho nước Đức không thể phục hồi nền công nghiệp quân sự, di chuyển trong trật tự dân gốc Đức ra khỏi các nước Ba Lan, Tiệp Khắc và Hungary.

    Sau thế chiến 2, bức tường Berlin được dựng lên và mãi phải tới năm 1989 nó mới được dỡ bỏ đi.
  • Về tiền bồi thường: Hội nghị xác định rõ rằng tiền bồi thường của Đức sẽ được “trích từ những vùng bị chiếm đóng” bằng cách tịch thu các thiết bị công nghiệp. Riêng Liên Xô sẽ nhận thêm “từ các vùng chiếm đóng của phương Tây 15% thiết bị công nghiệp cơ bản còn sử dụng được và hoàn chỉnh, chủ yếu của các ngành công nghiệp luyện kim, hóa chất và cơ khí vốn không cần cho nền kinh tế thời bình của Đức…., thêm 10% thiết bị công nghiệp không cần cho nền kinh tế thời bình của Đức”.
  •  Về Ba Lan: Chính phủ Ba Lan mới (trong đó những người cộng sản chiếm ưu thế) được công nhận. Hội nghị dự tính chia Đông Phổ (cái nôi của Đế quốc Đức quân  phiệt) cho Ba Lan và Liên Xô. Còn biên giới phía tây của Ba Lan sẽ được xác định trong quá trình soạn thảo hòa ước. Trong lúc chờ đợi, quốc gia Ba Lan sẽ cai quản các lãnh thổ cũ của Đức nằm về phía đông của đường ranh phát xuất từ biển Baltic chạy dọc theo sông Oder cho đến chỗ hợp lưu với nhánh tây sông Neisse.
  •  Về số phận của những nước Đồng minh hay chư hầu của Đức quốc xã: các bộ trưởng Ngoại giao của Ngũ cường (Liên Xô, Hoa Kì, Anh, Pháp và Trung Quốc) được giao trách nhiệm soạn thảo các hòa ước sẽ kí với các nước: Italia, Bungaria, Phần Lan, Hungary và Romania.
  •  Về nước Nhật: Ngày 27.7.1945, giữa lúc Hội nghị còn đang diễn ra, một bản tuyên cáo mang chữ kí của tổng thống Hoa Kì H. Truman, thủ tướng Anh Clement Atlee và người đứng đầu nhà nước Trung Hoa Tưởng Giới Thạch đã được công bố với sự đồng ý của nhà lãnh đạo xôviết I. Stalin. Tuyên cáo nhấn mạnh Nhật phải đầu hàng vô điều kiện, nếu không “sẽ bị hủy diệt nhanh chóng và hoàn toàn”. Tuyên cáo nêu rõ chính sách của các nước Đồng minh đối với Nhật sẽ là:
    Vì những tội ác kinh hoàng trong chiến tranh, Mỹ đã gắn cho Nhật một chiếc gông-điều 9 Hiến Pháp, tước đoạt quyền sở hữu quân đội của Nhật.
        • Vĩnh viễn loại trừ chủ nghĩa quân phiệt và xây dựng một chế độ mới, hòa bình, an ninh và công lí ;
        •  Lãnh thổ Nhật sẽ chỉ còn lại 4 đảo lớn là Honshu, Hokkaido, Kyushu  và Shikokai, và các đảo nhỏ kề bên ;
        • Các tội phạm chiến tranh sẽ bị trừng phạt ;
        •  Các quyền tự do ngôn  luận, tư tưởng, tôn giáo và những quyền cơ bản khác của        con người sẽ được tôn trọng ;
        •  Các nội dung của Tuyên bố Cairo ([3]) phải được thực hiện ;
        •  Nhật phải bồi thường chiến tranh và giải tán nền công nghiệp chiến tranh ;
        •  Quân đội Nhật phải bị giải giáp hoàn toàn ;
        •  Lực lượng Đồng minh sẽ chiếm đóng Nhật cho đến khi những chính sách trên được       hoàn thành và cho đến lúc “một chính phủ có xu hướng hòa bình và có trách nhiệm được thành lập phù hợp với ý nguyện được tự do bày tỏ của nhân dân Nhật”.

 

Hai Hội nghị thượng đỉnh Yalta và Potsdam đã xác lập địa vị ưu thế của hai đại cường quốc Liên Xô và Hoa Kì trong quan hệ quốc tế thời hậu chiến và đã góp  phần tạo ra cục diện lưỡng cực kéo dài trong suốt thời chiến tranh lạnh.

Sau thế chiến 2, cuộc đối đầu giữa hai phe tư bản và cộng sản bắt đầu dưới tên gọi Chiến Tranh Lạnh.

Chú thích trong bài viết.

([1]) Liên Xô đề nghị lấy các sông Oder và Neisse làm đường biên giới giữa  Đức và Ba Lan. Nhưng Hoa Kì và Anh chỉ đồng ý lấy sông Oder.

([2])  Diễn ra tại Washington trong các ngày từ 21 đến 28.9.1944 giữa Hoa Kì, Anh và Liên Xô và từ ngày 29.9 đến ngày 7.10.1944 giữa Hoa Kì, Anh và Trung Quốc. Hội nghị đã thảo  luận và thông qua “Dự án Dumbaton Oaks” về việc thành lập Tổ chức Liên Hiệp Quốc.

([3])  Hội nghị Cairo diễn ra từ ngày 23 đến ngày 25.11.1943 giữa tổng thống Hoa Kì Roosevelt, thủ tướng Anh W. Churchill và người lãnh đạo Trung Quốc Tưởng Giới Thạch. Ngày 1.12, Tuyên bố Cairo được công bố nêu rõ rằng Mãn Châu, Đài Loan và quần đảo Bành Hồ mà Nhật đã tước đoạt của Trung Quốc sẽ được hoàn trả cho Cộng hòa Trung Hoa, Triều Tiên sẽ trở thành một quốc gia độc lập.

Chia sẻ

Bình Luận