“One belt, one road” hay có tên gọi khác là “Vành đai và con đường” là tham vọng của Trung Quốc dưới thời Chủ tịch Tập Cận Bình với giấc mơ một Trung Hoa mới, một Trung Hoa hùng mạnh, một “Trung Hoa gió Đông” có thể thổi bạt “gió Tây”. Vậy siêu dự án này của Trung Quốc nếu xem xét dưới góc độ quan hệ quốc tế sẽ như thế nào?

“Vành đai và con đường”, tham vọng thống trị kinh tế toàn cầu của Trung Hoa

Tháng 5/2017, chủ tịch Tập Cận Bình đã chủ trì diễn đàn ‘Vành đai và con đường’ được tổ chức tại Bắc Kinh. Diễn đàn đã thu hút 29 nguyên thủ quốc gia, trong đó có Tổng thống Nga V.Putin và  và 1.200 đại biểu từ hơn 100 nước. Ông Tập gọi đây là “Sáng kiến của thế kỉ”, bởi đây sẽ là dự án kinh tế lớn nhất trong lịch sử nhân loại, với kinh phí đầu tư ước chừng 124 tỷ USD, và 65 nước có liên quan trong sáng kiến này chiếm hai phần ba diện tích đất liền thế giới và có số dân khoảng 4,5 tỷ người. Đây được gọi là “Kế hoạch Marshall” mới của Trung Quốc và là một nỗ lực nhằm đạt được một đại chiến lược của mình. Bài viết sẽ xem xét sáng kiến trên của Trung Quốc dưới góc độ của chủ nghĩa hiện thực về quan hệ quốc tế, từ đó đưa ra những phân tích, kiến giải về những động lực và dự đoán về tính khả thi của sáng kiến.

Chủ nghĩa hiện thực cho rằng, khi xem xét và phân tích chính sách đối ngoại của một quốc gia nào, đều phải hiểu rõ lợi ích của quốc gia đó là gì, và tất cả những động thái của quốc gia đó đều phải dựa trên lợi ích. Thông qua cách thức mà các quốc gia thực hiện lợi ích, chủ nghĩa hiện thực được chia ra làm hai nhánh chính: hiện thực tấn công và phòng thủ. Nhánh hiện thực tấn công cho rằng, khi một quốc gia có đủ lực, họ sẽ tìm cách để gia tăng ảnh hưởng và sức mạnh của mình, nhằm đạt được bá quyền hoặc ít nhất đảm bảo rằng không có một quốc gia nào có thể đạt được bá quyền. Ngược lại, nhánh hiện thực phòng thủ cho rằng các quốc gia tìm cách gia tăng sức mạnh của mình chỉ khi có sự đe doạ từ môi trường bên ngoài. Ở phần tiếp theo, bài viết sẽ phân tích dự án “Vành đai và con đường” của Trung Quốc ở cả hai góc nhìn của hai nhánh hiện thực.

Khi con rồng Trung Quốc thực sự thức tỉnh, cả thế giới sẽ phải khiếp sợ

“Siêu dự án”-công cụ để Trung Quốc lấp liếm các khoảng trống quyền lực

Ở góc nhìn hiện thực phòng thủ, có thể thấy Trung Quốc muốn thông qua “siêu dự án” này nhằm gia tăng lợi ích kinh tế của mình không chỉ trong khu vực mà còn là trên toàn thế giới. Trung Quốc muốn sử dụng “Vành đai và con đường” như một biện pháp nhằm lấp vào khoảng trống của Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương TPP sau khi Mỹ quyết định rút khỏi hiệp định này. Một cách đơn giản, dự án sẽ giúp Trung Quốc tạo ra môi trường thuận lợi cho sự “trỗi dậy” của mình, đồng thời giảm thiểu những sự cạnh tranh từ những quốc gia nằm trong “vùng phủ sóng” của dự án. Mặt khác, Trung Quốc có thể thúc đẩy phát triển kinh tế, nhất là các quốc gia ở Nam Á và Đông Nam Á, thông qua việc đầu tư cơ sở hạ tầng, kĩ thuật, tạo ra nhiều việc làm cho những quốc gia nói trên, gây ảnh hưởng kinh tế tới các quốc gia này. từ đó có thể khẳng định vị thế của mình là quốc gia “đầu tàu” thúc đẩy phát triển kinh tế của khu vực. Đồng thời, Trung Quốc có thể giải quyết được nhu cầu lớn về tiêu thụ năng lượng cũng như tài nguyên thiên nhiên trong nước bằng dự án này. Như vậy, nếu phân tích dưới góc độ hiện thực phòng thủ, động lực cho dự án ‘Vành đai và con đường’ của Trung Quốc chỉ là nhằm phát triển kinh tế, củng cố vị trí của mình trên trường quốc tế, không hề gây ảnh hưởng tiêu cực đến an ninh thế giới. Tuy nhiên, với những động thái của Trung Quốc từ sau năm 2008 đến nay, đặc biệt là trong vấn đề tranh chấp biển đảo với một số nước ASEAN, Nhật Bản hay tranh chấp biên giới với Ấn Độ, có lẽ động lực để Trung Quốc thực hiện “dự án thế kỉ” này có lẽ không đơn thuần là vì mục tiêu kinh tế, do vậy cách tiếp cận trên dường như không thực sự thuyết phục.

Kinh tế quyết định thái độ và hành động trong quan hệ quốc tế.

Gia tăng sự hiện diện quân sự và dần dần phá vỡ thế bao vây từ Mỹ

Dưới góc nhìn hiện thực tấn công, sáng kiến ‘Vành đai và con đường’ của Trung Quốc không đơn thuần chỉ phục vụ mục đích kinh tế, mà còn phục vụ cả về mục tiêu quân sự cũng như địa chính trị. Trước đây, Trung Quốc đã từng thực hiện chiến lược ‘Chuỗi ngọc trai’ mà theo  Christopher Pehrson là:

“Mô tả các biểu hiện ảnh hưởng địa chính trị đang gia tăng của Trung Quốc tăng thông qua các nỗ lực để tăng sự tiếp cận vào các cảng và sân bay, phát triển các mối quan hệ đặc biệt ngoại giao, và hiện đại hoá lực lượng quân sự mà mở rộng từ biển Nam Trung Hoa thông qua eo biển Malacca, qua Ấn Độ đại dương, và đến vịnh Ba Tư.”

Có thể thấy rằng thông qua chiến lược này, Trung Quốc muốn mở rộng phạm vi hoạt động cho lực lượng hải quân của mình, đồng thời tạo ra một vành đai trên biển bao trùm các nước trong phạm vi nói trên. Tuy nhiên, với tình hình bất ổn của khu vực châu Á- Thái Bình Dương hiện nay cũng như sự tham gia của Mỹ trong khu vực này, Trung Quốc ngày càng lo lắng cho quá trình thực hiện tham vọng của mình, cũng như càng cảm thấy cần phải mở rộng phạm vi ảnh hưởng của mình hơn nữa. Triển khai dự án, Trung Quốc sẽ có thể gây ảnh hưởng kinh tế lên các nước trong khu vực, tạo ra sự phụ thuộc về mặt kinh tế, chính trị cũng như ngoại giao với các nước này. Đồng thời, Trung Quốc cũng có thể thông qua siêu dự án này nhằm tạo ra những điều kiện có lợi về mặt địa chiến lược cho nước này, dễ thấy nhất chính là việc Trung Quốc có thể tạo ra những căn cứ không chỉ ở trên biển mà còn ở trên bộ thông qua đầu tư hạ tầng vào những quốc gia nằm trong siêu dự án, cho mục đích quân sự trong tương lai. Đồng thời thông qua những lợi nhuận kinh tế thu được từ siêu dự án, Trung Quốc sẽ có thêm vốn để đầu tư, hiện đại hoá quốc phòng và xây dựng quân đội tinh nhuệ hơn. Đây là những nước đi khôn ngoan của Trung Quốc. Hiện tại, tuy được coi là đối thủ tiềm năng nhất có thể soán ngôi siêu cường của Mỹ, song Trung Quốc, về mặt kinh tế cũng như quân sự, vẫn chưa thể đạt đến tầm để vượt qua Mỹ trong tương lai sắp tới. Do đó, mặc dù không hài lòng với trật tự thế giới hiện nay, Trung Quốc cũng không thể đối đầu trực diện về mặt quân sự với Mỹ và phương Tây. Bằng sáng kiến ‘Vành đai và con đường’, Trung Quốc có thể tiếp tục củng cố địa vị của mình trong khu vực cũng như trên thế giới, lôi kéo tất cả các nước tiếp nhận đầu tư ủng hộ mình, tạo thế và lực để trở thành một siêu cường, tái thiết lập trật tự thế giới do Mỹ đứng đầu mà không cần phải đối đầu trực diện với Mỹ.

Liệu ông Bình, thế hệ lãnh đạo thứ 5 có thể biến “giấc mơ Trung Hoa” thành hiện thực?

Ngay từ lần đầu tiên sáng kiến về siêu siêu dự án ‘Vành đai và con đường’ được đưa ra vào năm 2013, nó đã thu hút sự nghiên cứu của rất nhiều học giả và chuyên gia, đồng thời cũng dấy lên câu hỏi: liệu một siêu dự án với quy mô chưa từng có như vậy trong lịch sử có thể triển khai một cách thuận lợi hay không, cũng như Trung Quốc với những động lực nêu trên liệu có thể thành công với dự án hay không? Câu trả lời có lẽ chưa thể trả lời một cách chắc chắn ngay, song có thể khẳng định, Trung Quốc chắc chắn sẽ vấp phải nhiều thách thức trong quá trình triển khai siêu dự án, mà lớn nhất trong số đó có lẽ là việc các nhà hoạch định chính sách của Trung Quốc không thể dự đoán được những bước đi tiếp theo của Mỹ nhằm đối phó lại chiến lược làm ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích quốc gia cũng như vị thế quốc tế của Mỹ này hay việc các quốc gia vốn có quan hệ không mấy thân thiện với Trung Quốc như Ấn Độ, Nhật Bản sẽ cảnh giác, thậm chí tẩy chay siêu dự án. Bên cạnh đó, có thể dễ dàng nhận thấy, nếu triển khai thành công, siêu dự án chắc chắn sẽ làm thay đổi cục diện thế giới, và có khả năng Trung Quốc sẽ trỗi dậy thành một cực có khả năng chi phối ít nhất là hai phần ba thế giới, từ đó phá bỏ trật tự ‘nhất siêu, đa cường’.

 

Xin chân thành cảm ơn bạn Phạm Trần Hoàng Phương, Học Viện Ngoại Giao đã gửi bài viết về cho chúng tôi.

Bài viết bạn có thể quan tâm:
Thái Lan và nỗi lo sợ cộng sản sau năm 1975, Hugo Chavez và con đường sai lầm

Chia sẻ

Bình Luận