Nam Tư, “nhị trung tâm cộng sản” ở Châu Âu

Trong số các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu, Nam Tư là một trường hợp ngoại lệ. Ngay từ năm 1948, lúc Stalin còn sống và đang nắm trong tay một quyền lực không thể tranh cãi được cả ở Liên Xô lẫn ở các nước Đông Âu, giới lãnh đạo Nam Tư đã tỏ rõ một thái độ độc lập với Moskva trong các vấn đề đối nội và đối ngoại. Phản ứng rất thô bạo của Stalin đối với Belgrade đã đẩy quan hệ giữa hai nước đến chỗ gần như đoạn giao.

Trong bối cảnh Chiến tranh lạnh đang hồi quyết liệt, diễn biến trên rõ ràng là một thất bại không nhỏ cho Liên Xô trong lĩnh vực đối ngoại. Ý thức được chuyện này, giới lãnh đạo mới của Liên Xô đã tìm cách sửa chữa sai lầm của Stalin. Ngay đầu năm 1954, một ủy ban của Ban Chấp hành trung ương đảng Cộng sản Liên Xô đã được thành lập để xem xét “vấn đề Nam Tư”. Sau một thời gian làm việc, Ủy ban đi đến kết luận rằng Nam Tư là nhà nước xã hội chủ nghĩa, chứ không phải là nhà nước “độc tài quân phiệt – phát xít”, theo như đánh giá của Chính quyền Xô viết thời Stalin. Chiến dịch chống Nam Tư được đình chỉ, và ngày 20.10.1954, tờ Pravda đã đăng tải bài báo chào mừng 10 năm ngày giải phóng Belgrade. Bài báo chấm dứt bằng những lời lẽ về tình huynh đệ máu thịt giữa hai nước. Ngày 28-11, Đại sứ quán Nam Tư tại Moskva đã tổ chức chiêu đãi nhân ngày độc lập của nước họ. Đến dự buổi tiếp tân có mặt hầu hết Ban lãnh đạo Liên Xô: N. Khrushchev, N. Bulganin, Malenkov, V. Molotov,… Đưa tin về biến cố này, TASS viết rằng “buổi chiêu đãi đã diễn ra trong bầu không khí thắm thiết”.

Từ ngày 26.5 đến ngày 2.6.1955, phái đoàn Xô viết do N. Khrushchev cầm đầu đã sang thăm Nam Tư nhằm bình thường hoá quan hệ giữa hai nước. Trong bài diễn văn đọc tại sân bay Belgrade, N. Khrushchev bày tỏ mong muốn nối lại quan hệ không chỉ giữa hai nhà nước, mà còn giữa hai đảng cầm quyền: “Chúng ta sẽ không làm tròn bổn phận của mình  đối với nhân dân chúng ta và nhân dân lao động toàn thế giới, nếu chúng ta không làm mọi cách thiết lập sự thông hiểu lẫn nhau giữa Đảng Cộng sản Liên Xô và Liên đoàn những người cộng sản Nam Tư trên cơ sở lí luận của chủ nghĩa Marx – Lenin”.

Tuy cuộc đàm phán diễn ra rất khó khăn, hai bên vẫn đưa ra được bản Thông cáo chung với cam kết rằng “chấm dứt mọi hình thức tuyên truyền và xuyên tạc nhằm chống lẫn nhau”. Hai nước còn kí hiệp ước phát triển các quan hệ khoa học, kinh tế và văn hóa.

Nam Tư, nhị trung tâm cộng sản
Stalin luôn muốn tìm cách đẩy Nam Tư đi vào quỹ đạo, trong tầm kiểm soát của Liên Xô nhưng Tito lại muốn đi theo hướng riêng của bản thân. Nam Tư được mệnh danh là “nhị trung tâm cộng sản” ở Châu Âu.

Sự hào phóng về hỗ trợ của Moskva dành cho Nam Tư

Sau diễn biến trên, quan hệ giữa hai được cải thiện với nhịp độ mau chóng qua việc kí kết một  loạt văn kiện liên quan đến thương mại (1.9.1955), hàng không (2.9.1955), hợp tác khoa học-kĩ thuật (19.12.1955 và 28.1.1956). Tháng 1.1956, Liên Xô và Nam Tư kí một thỏa ước theo đó Liên Xô sẽ cấp cho Nam Tư một khoản tín dụng ước tính khoảng 110-120 triệu dollars với lãi suất 2%/năm. Ngày 2.2.1956, Liên Xô cho Nam Tư vay tiếp một khoản tiền tổng cộng 84 triệu dollars (54 triệu bằng hàng và 30 triệu bằng vàng) với lãi suất 2%/năm. Ngày 17.5, hai nước kí thỏa ước về trao đổi văn hóa.

Một trong số những biểu hiện rõ ràng nhất của tiến trình cải thiện quan hệ giữa Liên Xô và Nam Tư là việc tổ chức Kominform được chính thức tuyên bố giải tán vào ngày 17.4.1956(1).

Tháng 6.1956, một phái đoàn Chính phủ Nam Tư do J. Tito dẫn đầu đã sang thăm đáp lễ chuyến viếng thăm của N. Khrushchev. Hai bên đã kí bản Thông cáo chung về nối lại quan hệ giữa Liên đoàn những người cộng sản Nam Tư và đảng Cộng sản Liên Xô.

Như vậy, quan hệ giữa Liên Xô và Nam Tư đã được khôi phục đầy đủ cả về mặt nhà nước lẫn đảng. Mối quan hệ này trở nên tốt đến mức khi tiếp N. Khrushchev (sang gặp để tư vấn ý kiến về vấn đề Hungary), Tito đã tuyên bố rằng việc Liên Xô sử dụng quân đội để giúp đỡ Hungary và đập tan lực lượng phản cách mạng là việc làm tuyệt đối đúng và phải làm ngay. Phản ứng của Tito nồng nhiệt đến mức gây cho Khrushchev cảm nghĩ rằng nhà lãnh đạo Nam Tư “còn đi xa hơn cả chúng ta trong việc thúc giục giải quyết vấn đề một cách mau chóng và kiên quyết”.

Nhưng chỉ ngay sau đó, quan hệ giữa hai nước lại gặp trở ngại. Nguyên do là Chính quyền Xô viết đã chặn bắt Imre Nagy ngay trong chuyến xe buýt chở ông này sang tị nạn chính trị ở Nam Tư, sau nhiều ngày xin tạm trú trong Tòa đại sứ nước này ở Budapest, dù đại diện sứ quán Nam Tư đã được sự đồng ý của giới chức quân sự Xô viết tại chỗ. Nhà lãnh đạo Tito tất nhiên rất phẫn uất trước hành động của Moskva. Liên đoàn những người cộng sản Nam Tư đã không cử đại diện đến dự Hội nghị các đảng cộng sản và công nhân diễn ra ở Moskva năm 1957 và 1960.

Tuy nhiên, quan hệ xấu đi giữa Liên Xô và Albania lại cải thiện quan hệ Liên Xô – Nam Tư. Tháng 8-1963, N. Khrushchev đã trải qua một phần thời gian nghỉ phép của mình ở Nam Tư. Trước đó, Tito đã đến hội đàm và nghỉ ngơi ở Liên Xô.

(1)  Năm 1948, do sự bất đồng giữa Liên Xô và Nam Tư về tổ chức Kominform, Nam Tư đã bị khai trừ khỏi tổ chức này.
Nguồn: Tài liệu tham khảo nội bộ Trường Đại Học Sư Phạm TP.HCM

Chia sẻ

Bình Luận