Cuộc khủng hoảng chính trị ở Hungary tháng 10.1956

Nguyên nhân

Cuộc xung đột giữa Liên Xô và Nam Tư bùng nổ từ mùa hè năm 1948 đã dẫn đến hàng loạt cuộc thanh trừng những nhà lãnh đạo cộng sản “dân tộc chủ nghĩa” ở các nước Đông Âu. Tháng 9.1949, tức chỉ một tháng sau khi chế độ DCND được đảng Lao động Hungary thành lập, Lázó Rajk, một trong những nhà lãnh đạo hàng đầu Đảng này bị bắt giam rồi bị xử tử. Toàn bộ quyền lực trong Đảng và trong bộ máy Nhà nước tập trung vào tay Mátyás Rákosi, một người được Stalin tin tưởng. Công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội theo đúng mô hình của Liên Xô bắt đầu được đẩy mạnh. Kết quả là đến năm 1952, khoảng 30% đất canh tác đã được quy tụ vào các hợp tác xã nông nghiệp hay nông trường quốc doanh. Tuy nhiên, sự thay đổi này không hề làm cho tình hình nông nghiệp khá hơn. Năm 1953 có đến 1/10 đất tập thể bị bỏ hoang. Thực ra, nỗ lực chính của chính phủ được dồn cho công nghiệp và nhiều thành tựu lớn lao đã đạt được trong lĩnh vực này: sản lượng công nghiệp tăng gấp đôi trong vòng 4 năm. Nhưng người dân, lại chẳng hưởng được gì, vì trọng tâm của chương trình công nghiệp hóa là các ngành công nghiệp nặng. Sau khi chiến tranh Triều Tiên bùng nổ, định mức sản phẩm của công nhân bị tăng, trong lúc 12% lương của họ bị trích nộp cho “Quỹ vay hòa bình”. Ngoài ra, giống như CHDC Đức, Hungary phải bồi thường chiến tranh cho Liên Xô và chịu các khoản phí tổn lớn lao cho đạo quân đồn trú của nước này.

Lúc Stalin qua đời, tình hình ở Hungary xét ra cũng căng thẳng chẳng kém gì ở CHDC Đức và có thể gây ra một cuộc khủng hoảng chính trị. Tháng 5.1953, Rákosi được mời sang Moskva. Malenkov đã yêu cầu ông này nên thôi kiêm nhiệm cả hai chức Bí thư thứ nhất Trung ương Đảng và Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng. Ngay sau cuộc khủng hoảng tháng 6 ở CHDC Đức, Ban lãnh đạo Hungary lại được mời sang Moskva. Lần này, họ được nghe một báo cáo đã chuẩn bị sẵn về tình hình kinh tế bi đát ở nước họ và những lạm dụng quyền hành mà chính họ đã phạm phải. N. Khrushchev dự đoán rằng họ có thể sẽ bị “săn đuổi bằng xiên”, còn Molotov khuyên họ nên “hiểu rằng người ta không thể mãi mãi cai trị bằng cách dựa vào lưỡi lê Xô viết”.

Sau đó các nhà lãnh đạo Xô viết đưa ra đề nghị về một số thay đổi trong Ban lãnh đạo Hungary. Rákosi vẫn là người phụ trách Đảng, nhưng phải nhường chức Thủ tướng cho Imre Nagy, người rất được lòng nông dân vì đã tiến hành cải cách ruộng đất năm 1944, nhưng bị bãi mọi chức vụ năm 1947, vì đã cảnh báo giới lãnh đạo Hungary về tai họa của kế hoạch tập thể hóa nông nghiệp quá mức.

Diễn biến cuộc khủng hoảng chính trị tại Hungary

Ngày 4.7.1953, Nagy công bố trước Quốc hội chương trình cải cách sâu rộng về nhiều mặt của mình. Nhờ đó, tình hình kinh tế và chính trị trong nước được cải thiện phần nào(1). Nhưng Rakosi không cam chịu bị thất thế. Ngày 18.4.1955, Nagy bị loại khỏi Ban Chấp hành Trung ương Đảng và bị bãi chức thủ tướng. Tuy nhiên, ưu thế của Rakosi không bền. Tháng 2.1956, tệ sùng bái cá nhân Stalin được phê phán mạnh mẽ ở Đại hội XX Đảng Cộng sản Liên Xô. Trái với sự biến Nam Tư hồi mùa hè 1948, biến cố này đã mở cửa cho làn gió cải cách ùa vào các nước Đông Âu.

Ngày 27.3.1956, Lázló Rajk được phục hồi danh dự. Nhưng sự việc không dừng lại ở đó. Tháng 6.1956, dưới tác động của các sự biến diễn ra ở Ba Lan, nhiều đảng viên nổi tiếng và giới trí thức Hungary đòi mang ra xét xử những kẻ chịu trách nhiệm về cái chết của Lázló Rajk. “Tình hình trong nước tiếp tục căng thẳng, những người Cộng sản Hungary không đưa ra một quyết định nào, đáng lẽ phải đề ra đường lối độc lập thì lại theo thói quen vẫn chờ đợi chỉ thị từ Kremlin. Khủng hoảng chính quyền ngày càng đe dọa đến gần”.

Hiểu rằng không nên để sự việc diễn ra theo chiều hướng xấu hơn, Moskva quyết định can thiệp. Đầu tháng 7, Mikoyan và Suslov đã đến Budapest. Ngày 21.7.1956, Erno Gero thay Rákosi ở chức bí thư thứ nhất. Còn ông này sau đó sang sống lưu vong ở Liên Xô. Nhưng biện pháp này vẫn chưa đủ để làm lắng dịu những cuộc thảo luận sôi nổi đòi cải cách của giới trí thức tập họp trong câu lạc bộ Petofi. Đến mùa thu, thêm nhiều tiếng nói đòi cải cách phát xuất từ giới công nhân và sĩ quan. Lần này, họ công khai đòi phục hồi chức vụ cho Imre Nagy. Ngày 6.10, đã diễn ra lễ mítting truy điệu và mai táng di hài Lázló Rajk và 6 cộng sự bị giết hại trước đây. Có đến gần 30 vạn người tham gia mítting.

Ngày 23.10.1956, phấn khởi trước tin Gomulka, một nhà lãnh đạo chủ trương cải cách ở Ba Lan được bầu làm Bí thư thứ nhất Đảng Công nhân Thống nhất Ba Lan (POUP), nhiều sinh viên Budapest đã xuống đường biểu tình đòi cải thiện đời sống và phục hồi chức vụ cho Imre Nagy. Đến chiều, đoàn biểu tình đã đông đến 10 vạn người và nội dung yêu sách của họ giờ có xu hướng đòi thay không chỉ người lãnh đạo, mà cả chế độ. Rõ ràng là sự biến bắt đầu diễn ra vượt khỏi tầm kiểm soát của những người lãnh đạo. Gần 10 giờ đêm dội lên những tiếng súng ở khu vực gần trung tâm đài phát thanh. Một số người bị thương và chết. Đám đông người biểu tình tìm cách vũ trang. Tượng Stalin bị kéo đổ. Nhiều vụ lộn xộn diễn ra. Chính quyền không còn kiểm soát được tình hình ở thủ đô. Ngay đêm 23.10, Erno Gero đã yêu cầu N. Khrushev giúp đỡ, đồng thời đưa Imre Nagy trở lại cầm quyền chính phủ(2). Việc Nagy được chọn làm thủ tướng và János Kádár một nhà lãnh đạo tự do khác được bầu làm bí thư thứ nhất đảng Lao động Hungary ngày 25-10 đã không đảo ngược chiều hướng phát triển của sự biến.  Quân đội Liên Xô đồn trú bắt đầu can thiệp vào cuộc khủng hoảng chính trị tại đây. Đã xảy ra một số cuộc đụng độ. Ngày 29-10, sau khi Nagy đứng ra dàn xếp một cuộc ngưng bắn, các đơn vị Hồng quân rút ra khỏi Budapest. Nhưng Nagy, dù rất có uy tín đối với người dân và đằng sau ông thấp thoáng những đơn vị Hồng quân, vẫn không đủ sức lèo lái tình hình theo ý muốn. Nhiều vùng quê rộng lớn đã thuộc quyền kiểm soát của những phần tử chống cộng.

Vụ việc còn thêm phức tạp bởi nhiều lời lẽ khích động phát xuất từ phía những nhà lãnh đạo phương Tây. Ngày 28-10, họ đòi Hội đồng Bảo an LHQ xem xét “tình hình phát sinh bởi hoạt động của các lực lượng quân sự nước ngoài ở Hungary”, trong khi chẳng đả động gì đến cuộc hành quân xâm lược của liên quân Anh – Pháp – Israel ở vùng kênh đào Suez diễn ra cùng lúc đó.

Hungary tháng 10 năm 1956
Rất nhiều tượng của Stalin đã được kéo đổ, và nhiều đảng viên cộng sản bị các phần tử quá khích tìm kiếm và sát hại trong cuộc biến động này.

Chính sách của Chính phủ Xô viết

Trong lúc đó, Moskva vẫn hành xử một cách cẩn trọng. Ngày 30-10, Chính phủ Liên Xô đã ra “Tuyên bố về những cơ sở để phát triển và củng cố hơn nữa tình hữu nghị và hợp tác giữa Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa khác”. Văn kiện nêu rõ:

Các nước xã hội chủ nghĩa quan hệ với nhau chỉ trên cơ sở các nguyên tắc hoàn toàn bình đẳng, tôn trọng sự toàn vẹn lãnh thổ, độc lập và chủ quyền quốc gia, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, điều này sẽ tạo nên sự hợp tác và tương trợ anh em giữa các nước xã hội chủ nghĩa ;

            – Liên Xô sẵn sàng cùng các nước xã hội chủ nghĩa khác thảo luận những biện pháp nhằm phát triển và củng cố hơn nữa quan hệ mọi mặt giữa các nước xã hội chủ nghĩa;

            – Liên Xô sẵn sàng nghiên cứu vấn đề quân đội Liên Xô đóng tại các nước Hungary, Rumania và Ba Lan và nhấn mạnh rằng việc đóng quân  của một nước xã hội chủ nghĩa trên lãnh thổ một nước xã hội chủ nghĩa khác thuộc khối Hiệp ước Varsava nhất thiết phải được sự đồng ý của nước đó.

Về tình hình đang diễn tiến ở Hungary, tuyên bố đặc biệt nhấn mạnh rằng do “việc duy trì các đơn vị Xô viết ở Hungary có thể bị biến thành nguyên cớ khiến tình hình thêm nghiêm trọng”, Chính phủ Liên Xô “đã ra chỉ thị cho bộ chỉ huy rút các đơn vị Xô viết khỏi thành phố Budapest ngay khi Chính phủ Hungary cho việc làm này là cần thiết. Tuyên bố đồng thời khẳng định “sẵn sàng tiến hành các cuộc đàm phán với Chính phủ CHND Hungary và với những nước thành viên khối Hiệp ước Varsava về vấn đề liên quan đến sự hiện diện của quân đội Xô viết trên lãnh thổ Hungary”. Đó là giới hạn cao nhất của những nhượng bộ mà Chính phủ Xô viết đồng ý, vì tuyên bố cảnh báo: “Việc bảo vệ các thành tựu xã hội chủ nghĩa của nước Hungary dân chủ nhân dân hiện là công việc chính yếu và thiêng liêng của công nhân, nông dân, trí thức và của tất cả những người lao động ở Hungary. Chính phủ Xô viết bày tỏ sự tin tưởng rằng nhân dân các nước xã hội chủ nghĩa sẽ không cho phép các lực lượng phản động nước ngoài và trong nước làm lung lay nền tảng của chế độ dân chủ nhân dân…”.

Cùng lúc đó, nhiều đơn vị Xô viết bắt đầu kéo về sát biên giới Hungary. Nhưng những người chống đối trong cơn giận dữ đã bất chấp tất cả. Nhiều trụ sở của đảng đã bị đốt phá, không ít đảng viên cộng sản bị săn lùng và bị giết hại. Bản thân Imre Nagy cũng bị làn sóng bạo loạn cuốn về phía trước. Ngày 31-10, ông loan báo huỷ bỏ chế độ độc đảng và thiết lập một chính phủ mới “trên những cơ sở y như năm 1945, thời của chế độ liên minh các đảng dân chủ”. Ngày 1.11, Imre Nagy đi tiếp bước cuối cùng: rút khỏi khối Hiệp ước Varsava, tuyên bố Hungary là nước trung lập, đồng thời gởi lời kêu gọi LHQ thừa nhận nước Hungary trung lập. Lúc này, Budapest thực sự đã nằm trong vòng vây của các đơn vị Xô viết. Ngày 4.11, Hồng quân kiểm soát toàn bộ thủ đô Hungary. Các lực lượng đối lập bị đập tan hoặc bỏ chạy ra nước ngoài, còn Imre Nagy bị bắt và giải về Liên Xô và bị xử bắn ở đây(3).

Ảnh: Imre Nagy. Ngày 28.1.1989, Đảng Lao động Hungary ra tuyên bố thừa nhận tính hợp pháp của cuộc nổi dậy 1956. Ngày 31.5.1989, Đảng Lao động xem là bất hợp pháp việc xử tử Imre Nagy. Ngày 16.6.1989, lễ quốc táng ông được cử hành trọng thể ở Budapest.

(1)  V.A. Kriuchkov, cán bộ KGB, khi đó đang công tác ở Hungary, đã ghi lại trong Hồi ký: “Người Hungary ở bất kì vị trí xã hội nào cũng đều thừa nhận rằng chưa bao giờ được sống khá giả như năm 1955”.

(2)  Theo Kryuchkov, sự quay trở lại của Imre Nagy được thực hiện theo sự gợi ý của Anastas Mikoya.

(3)  Ngày 16.7.1958, Imre Nagy bị treo cổ sau một phiên xử kín.
Nguồn: Tài liệu tham khảo nội bộ khoa Lịch Sử,  Trường Đại Học Sư Phạm TP.HCM

 

Chia sẻ

Bình Luận