COMECON và Tổ chức Hiệp ước Varsava bị giải tán, tiền đề cho sự tan rã của Liên Xô

Trong bối cảnh chế độ xã hội chủ nghĩa sụp đổ ở các nước Đông Âu và quan hệ Xô – Mĩ được cải thiện dần, sự tồn tại của Hội Đồng Tương Trợ Kinh Tế (COMECON) tỏ ra không còn thích hợp nữa. Ngày 28.6.1991, tại khóa họp thứ 45 của COMECON ở Budapest, đại diện các nước thành viên đã kí Nghị định thư quyết định chấm dứt hoạt động của tổ chức này sau hơn 40 năm tồn tại. Các nước thành viên đều nhất trí rằng sau khi giải thể sẽ tiếp tục hợp tác trên cơ sở tay đôi. Liền ngay sau đó tại Praha, ngày 1.7.1991, Hội nghị các nước thành viên khối Hiệp ước Varsava đã chính thức quyết định giải thể tổ chức này sau 36 năm tồn tại.

Liên Xô tan rã

Trong lúc này, chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô đang trên đà trượt nhanh đến bờ vực sụp đổ. Sau hơn 6 năm cải tổ, perestroika vì nhiều nguyên nhân đã không mang lại kết quả như người đề xướng ra nó mong muốn. Nền kinh tế đã sa vào cảnh suy thoái nghiêm trọng, đời sống người dân  ngày càng xuống thấp. Nhà nước Liên bang bị suy yếu, phong trào li khai xuất hiện ở phần lớn nước cộng hòa. Tâm trạng bất mãn lan tràn trong mọi tầng lớp nhân dân.

Cho rằng Gorbachev và chính sách cai trị của ông là nguyên nhân dẫn đến tình trạng  trên, một số người lãnh đạo Đảng và Nhà nước Liên Xô đã tổ chức một cuộc đảo chính (từ ngày 19.8.1991 đến ngày 21.8.1991) nhằm loại bỏ Gorbachev ra khỏi vị thế cầm quyền. Cuộc đảo chính thất bại đã làm chế độ Xô viết lao nhanh hơn đến chỗ sụp đổ hoàn toàn. Các nước thành viên Liên bang Xô viết lần lượt tuyên bố độc lập: Ukraina (24.8), Belorussia (25.8), Moldavia (27.8), Azerbaijan (30.8), Turkmenistan (27.10), Kazakhstan (16.12). Các nước khác đã tuyên bố độc lập trước đó là: Litva (11.3.1990), Latvia (30.3.1990), Estonia (4.5.1990), Gruzia (9.4.1991). Riêng liên Bang Nga không tuyên bố độc lập và trở thành nước kế thừa những gì còn lại của Liên bang Xô viết.

Ngày 8.12.1991, các tổng thống của 3 nước: Nga, Ukraina và Belorussia đã kí vào bản Tuyên bố chung Minsk: giải tán Liên bang Xô viết và thành lập Cộng đồng các quốc gia độc lập (SNG), thêm 8 nước là Uzbekistan, Kazakhstan, Azerbaijan, Armenia, Moldavia, Tajikistan, Kirghizia và Turkmenistan tuyên bố tham gia SNG. Ngày 21.12.1991, tại Alma Alta, 11 nước kể trên đồng ký vào Hiệp định chính thức giải tán Liên bang Xô viết và thành lập Cộng đồng các quốc gia độc lập. Tối ngày 25.12.1991, tổng thống Liên Xô Gorbachev tuyên bố từ chức, Liên Xô tan rã sau 74 năm tồn tại.

Sự sụp đổ của hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu và sự tan rã của Liên bang Xô viết đã đặt dấu chấm hết cho Chiến tranh lạnh không chỉ  ở châu Âu mà còn trên  toàn thế giới. Một thời kì mới trong quan hệ quốc tế ở châu Âu và trên thế giới bắt đầu.

liên xô tan rã
Sau khi Liên Xô tan rã, nước Nga trong vòng 10 năm phải chịu rất nhiều khó khăn, đời sống người dân cực khổ. Nước Nga dần trở nên hướng về phương Tây nhiều hơn, và những người như Putin-những người tồn tại qua 2 chế độ được gọi bằng một cái tên trừu mến là “bà đỡ của chủ nghĩa tư bản”.

Kéo dài từ năm 1949(1) đến cuối năm 1991, Chiến tranh lạnh đã chia châu Âu thành hai khối các quốc gia vừa đối lập nhau trong mọi lĩnh vực – từ sinh hoạt vật chất đến sinh hoạt tinh thần, vừa bị chi phối bởi đường lối đối ngoại của hai hệ thống đối lập. Trước đó trong lịch sử, châu Âu chưa bao giờ bị phân chia rõ rệt như vậy. Một số đã cố tìm cách thoát khỏi tình trạng chung này, nhưng không phải lúc nào cũng thành công. Do vị trí chiến lược và nhất là vì tiềm năng vô cùng to lớn của nó về mọi mặt, châu Âu có ý nghĩa quyết định trong việc hoạch định và thực thi chiến lược toàn cầu của Mĩ và Liên Xô. Hậu quả là trong suốt thời Chiến tranh lạnh, các nước châu Âu đã bị lôi vào mọi diễn biến thăng trầm trong quan hệ giữa hai siêu cường và tuyệt đại đa số không thể nào xác lập cho mình một đường lối đối ngoại hoàn toàn tự chủ.

Tình trạng phân chia tách biệt kể trên đã tồn tại song hành với một tiến trình được gọi là nhất thể hóa với sự ra đời của các tổ chức kinh tế – chính trị như: EEC, ECSC, EU… Nhất thể hóa là sự nỗ lực của các cường quốc châu Âu để giữ vững sự ổn định và đẩy mạnh sự phát triển của lục địa này, làm cho nó thoát khỏi sự lệ thuộc vào Mĩ, tạo nên một lực lượng đối trọng với Mĩ và Liên Xô. Kết quả của quá trình nhất thể hóa là phần đóng góp tích cực vào tiến trình phát triển của châu Âu và thế giới.
Ghi chú:

(1)  Thời điểm bắt đầu Chiến tranh lạnh không được các nhà nghiên cứu xác định thống nhất. Có người cho rằng việc Mĩ ném bom nguyên tử xuống Nhật Bản (tháng 8-1945), với hàm ý ngăn chặn và răn đe Liên Xô, có thể coi là mốc khởi đầu Chiến tranh lạnh. Giới sử học Xô viết thường nhấn mạnh sự khởi đầu này bằng bài diễn văn về “bức màn sắt” của cựu Thủ tướng Anh Churchill (tháng 3-1946). Đa số cho đó là năm 1947 với các sự kiện liên quan đến Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ, sự ra đời của chủ thuyết Truman và sự thành lập Cục Thông tin Cộng sản (Kominform). Thực tế cho thấy có cả một giai đoạn khởi đầu Chiến tranh lạnh (1945 – 1949), kể từ khi Chiến tranh thế giới thứ Hai đi đến kết thúc, cho đến khi hai hệ thống đối lập trên thế giới chính thức hình thành.
Nguồn: Tài liệu tham khảo nội bộ, Khoa Lịch Sử, Trường Đại Học Sư Phạm TP.HCM

Chia sẻ

Bình Luận