Chính sách ngoại giao của Biden sẽ như thế nào?

Một trong những lựa chọn tiến hành đầu tiên trong chính sách ngoại giao của Biden trong nội các của mình đó là người bạn lâu năm Antony Blinken (từng là cố vấn cấp cao của Biden thời Obama), người sẽ vào vị trí Ngoại trưởng Mỹ. Những ai theo dõi Antony Blinken cũng như những bài viết của Antony trên các tạp chí Mỹ (TheNewYork Times, CNN…) thì nhận ra Blinken là chính trị gia biết cách đề cậpđến những vấn đề gai góc một cách khá mềm mỏng và ôn hoà [1].

Blinkenkhông đồng ý hầu hết các quyết sách của chính phủ Trump, coi chủ trương “Mỹ là nhất” – “American First” là cách tự cô lập mình, đánh mất vị thế “lãnh đạo” và tạo ra các “khoảng trống” (vacuum) để Trung Quốc có điều kiện “chen chân” vào, khi Trump gạt bỏ TPP và Thoả thuận Paris về biến đối khí hậu, coi thường vai trò của WTO, WHO…. Theo đó, để giải quyết “hậu quả” (Legacy) mà Trump để lại, Biden và Blinken sẽ thực hiện chính sách

“Diplomacy first” – “Ngoại giao đặt lên hàng đầu”. Cụ thể là như thế nào?

Trong buổi nói chuyện với Viện nghiên cứu Hudson – Mỹ mới đây [2], AntonyBlinken đã khẳng định, Phổ biến dân chủ và giá trị Mỹ (Democracy Promotion) sẽ là trụ cột chính để Mỹ lấy lại vai trò “lãnh đạo” của mình, lànền tảng để Mỹ tăng cường khối liên minh giải quyết các vấn đề quốc tế (như đối phó với sự trỗi dậy của Trung Quốc) thay vì chỉ mỗi mình Mỹ đối đầu như cách Trump đã làm. Đối diện với câu hỏi các nước Thái Lan, Burma, Việt Nam, Philippines quan niệm rất khác Mỹ về vấn đề dân chủ, Blinken vẫncho rằng dù có là như vậy, “Democracy Promotion” vẫn có thể là nền tảng chính sách Mỹ ở khu vực châu Á, lấy ví dụ như chính sách “Tái cân bằng” –“Rebalance” mà Obama từng áp dụng. Trước đây, với “Rebalance”, Chính phủ Mỹ tập trung nguồn lực (tiền, thời gian…) để tăng cường “kết nối” ở cả cấp chính phủ và người dân các nước châu Á trên một số trụ cột chính là hợp tác kinh tế và phổ biến giá trị dân chủ Mỹ mà thể hiện rõ ràng nhất là qua các sáng kiến của Obama như TPP và YSEALI, để cân bằng với Trung Quốc.

Câu chuyện không chỉ dừng lại ở đó. Cần biết rằng “Democracy Promotion” không phải là một khái niệm mới xuất hiện gần đây mà có từ rất lâu rồi. Nó cực kỳ phổ biến trong Quốc hội Mỹ (bất kể là phe dân chủ hay cộng hoà) [3].

chính sách của Joe Biden
Dưới thời Tổng Thống Trump, các nhân vật đấu tranh dân chủ chyển sang chống lại ông vì bị ông cắt đi “sổ gạo”.

Vì sao Mỹ lại phải sử dụng “giá trị dân chủ”? Vì với Mỹ, giá trị dân chủ là chất xúc tác để Mỹ tìm được tiếng nói chung với phần còn lại của thế giới, không dựa trên các đặc điểm về địa lý, văn hoá như EU hay ASEAN. Không có tiếngnói chung, theo Mỹ, làm sao “lãnh đạo” được thế giới? Chính vì vậy, cho dù là đời tổng thống nào, Quốc hội Mỹ vẫn tài trợ cho hoạt động này, với tên gọi “Hỗ trợ thúc đẩy dân chủ” (Democracy Promotion Assistance) và thông qua một loạt cơ quan, thể chế khác nhau. Có thể là trực tiếp (thông qua Bộ Ngoại giao Mỹ, USAID, NED, MCC…) hoặc gián tiếp (tài trợ thông qua Liên Hợp Quốc). Đó có thể là dự án hỗ trợ bầu cử ở Afganistan, đổi mới hành pháp ở Jordan, cải cách lực lượng thực thi pháp luật ở Ukraine, hay hỗ trợ nhân quyền ở Ethiopia…

Mỹ ưu tiên phổ biến khái niệm dân chủ và giá trị Mỹ thông qua các cơ quan, tổ chức Mỹ, hơn là tổ chức quốc tế như UN vì qua UN, nhà làm luật Mỹ không tác động được cũng như điều hướng các hoạt động này theo đúng lợi ích nước này [4]. Vì thế, 95-99% ngân sách hỗ trợ dân chủ của Mỹ rơi vào Bộ Ngoại giao Mỹ và USAID, trong đó, lĩnh vực được Mỹ ưu tiên hơn cả là vấn đề nhân quyền, pháp quyền và năng lực chính phủ. Theo báo cáo tài chính trước Quốc hội 2017, các nước nhận được khoản viện trợ dân chủ nhiều nhất của Mỹ gồm Afghanistan, Syria, Ukraine, Mexico, Colombia, Iraq và Jordan.

Đối với những Chính phủ không chào đón ý tưởng “Democracy Promotion”, Mỹ gắn mác là “đàn áp, không dân chủ, độc tài” hoặc “xã hội kín”. Mỹ sẽ không nhờ các cơ quan chính thống của Chính phủ Mỹ như USAID, mà thay vào đó, sẽ sử dụng National Endowment for Democracy – NED để phổ biến dân chủ Mỹ [5]. Mặc dù NED do Chính phủ Mỹ thành lập (theo đạo luật 1983) và có ngân sách hoạt động phần lớn từ chính Quốc hội Mỹ (có chế độ báo cáo tài chính cho Quốc hội hàng năm), tuy nhiên, nó vẫn được đăng ký là tổ chức phi chính phủ (Non-governmental Organization hay NGO). Chính vì là một tổ chức phi chính phủ, NED dễ dàng trở thành cánh tay nối dài cho chính phủ Mỹ thực hiện các chương trình “Democracy Promotion” ở những nơi mà quan hệ cấp chính phủ không được thiết lập hoặc có quan hệ không mấy tốt đẹp. Một ví dụ điển hình là sau khi Tổng thống Bolivia Evo Morales “cự tuyệt” USAID và đại sứ quán Mỹ vào năm 2013, NED vẫn tiếp tục các chương trình của mình như không có vấn đề gì xảy ra.

Cũng như với USAID và các cơ quan khác của Mỹ, NED không trực tiếp thực hiện các dự án mà đưa ra các gói tiền (grants) hỗ trợ nhóm, tổ chức dân sự nước tiếp nhận thực hiện [6]. 05 nước trong danh sách nhận tài trợ nhiều nhất của NED (năm 2017, 2018) là Nga, Trung Quốc, Cuba, Burma và Ukraine, cho dù thời gian này, Trump đề xuất cắt giảm tới 40% ngân sách cho NED cũng như tiền hỗ trợ thúc đẩy dân chủ nói chung vào các năm 2018, 2019 (Quốc hội Mỹ mặc dù không thông qua đề xuất của Trump nhưng vẫn cắt giảm gần 20%). Qua đó mới thấy, ưu tiên của NED vẫn là các nước mà Mỹ “thù địch”. Nói là như thế, nhưng dù có quan hệ “tốt” với Mỹ như Việt Nam, NED vẫn tài trợ đều đặn. Theo báo cáo của NED năm 2019, tổ chức này vẫn tài trợ hơn 500.000 USD để thúc đẩy dân chủ, nhân quyền, tự
do kiểu Mỹ ở Việt Nam. [7]

Không biết hiệu quả của việc xuất khẩu dân chủ, giá trị Mỹ sang các nước khác tới đâu, chứ phần nhiều các nước tiếp nhận tài trợ từ USAID, NED liệt kê ở trên đều trong tình trạng bất ổn chính trị, xã hội kéo dài… Việc áp đặt giá trị dân chủ, tự do Mỹ ở nước không phải Mỹ khiến một số quốc gia tiếp nhận phản đối vì coi đó là “xâm lăng văn hoá”, và số bất mãn lại trở thành khủng bố chống Mỹ. Ngoài ra, thông qua các dự án phổ biến dân chủ, Mỹ gián tiếp tác động, can thiệp vào tình hình bầu cử, lật đổ chính phủ không thuận theo Mỹ. Các sự kiện ở Afghanistan, Iraq và một số nước liên quan đến “Mùa xuân Ả-Rập” là minh chứng rõ ràng nhất.

Giá trị dân chủ của một nước chưa bao giờ và không nên coi là món hàng để xuất khẩu bởi vì nó phải xuất phát từ đặc điểm lịch sử và văn hoá của chính quốc gia sở tại. Ngay cả Antony Blinken cũng khẳng định rằng “Không có một mô hình dân chủ chung cho tất cả các quốc gia và bản thân giá trị dân chủ. Mỹ cũng không còn giữ nguyên như từ thời Jefferson. Mỹ cũng cần phải xây dựng mô hình dân chủ mang tính “cạnh tranh” hơn, khi đó, các nước sẽ noi theo” [8].

[1] – https://www.nytimes.com/by/antony-j–blinken
[2] [8] – https://www.youtube.com/watch?v=XiVq4M8c4Ko
– https://www.hudson.org/research/16210-transcript-dialogues-on-
american-foreign-policy-and-world-affairs-a-conversation-with-former-
deputy-secretary-of-state-antony-blinken
[3] – https://www.diplomatie.gouv.fr/IMG/pdf/democracy_bureaucracy-
2.pdf
[4] [5] – https://fas.org/sgp/crs/row/R44858.pdf
[6] [7] – https://www.ned.org/region/asia/vietnam-2019/

Bài viết có thể bạn quan tâm

  1. Mỹ thực sự muốn đặt cấm vận lên Việt Nam sau 1975
  2. Mỹ rút quân khỏi Afghanistan và bài học miền Nam Việt Nam
Chia sẻ

Bình Luận