Sau cuộc cải cách bất thành của Mossadeq năm 1953, người dân Iran phải sống dưới chế độ chuyên chế Shah Reza Pahlevi kéo dài suốt 15 năm.

Trong nửa sau thập niên 1950, quyền lực của nhà vua tăng lên không ngừng. Năm 1955, sau khi Zahadi từ chức, nhà vua đã cử Hussain Ala thay. Ông này nguyên là thủ tướng, bộ trưởng ngoại giao, bộ trưởng Tư pháp, đại sứ ở Hoa Kì.

Cuộc bầu cử Quốc hội diễn ra trong năm 1956 đã mang lại thắng lợi hoàn toàn cho các ứng viên bảo thủ, địa chủ và những người ủng hộ nhà vua.

Là một người đã từng học ở Thụy Sĩ, Shah Reza Pahlevi mong muốn hiện đại hóa đất nước theo mô hình phương Tây, như Kamal Ataturk đã từng thực hiện ở Thổ Nhĩ Kì trong các thập niên 1920 và 1930.

Dù là nguồn thu chính của ngân sách (với tỉ lệ có khi lên đến 90%), dầu lửa không phải là nguồn lợi vô tận. Đã có một số dự đoán rằng nguồn dầu của Iran sẽ cạn kiệt vào cuối thế kỉ. Do vậy, shah Pahlevi rất quan tâm dùng lợi tức thu được từ dầu lửa vào kế hoạch phát triển một nền kinh tế cân đối hơn và bớt dần sự lệ thuộc vào dầu. Ông hy vọng Iran sẽ được công nghiệp hóa để trở thành một nước làm chủ nền công nghiệp hiện đại không kém gì phương Tây.

Cuộc cải cách kinh tế sâu rộng được tiến hành trong thập niên 1960 đã góp phần đắc lực vào nỗ lực khắc phục tình trạng chậm tiến của Iran: vào cuối thập niên 1960, xứ này đang trong tình trạng chuyển thành một nước nông-công nghiệp.

Từ giữa thập niên 70, tiến trình trên diễn ra với nhịp độ nhanh hơn, giá dầu lửa tăng lên nhiều lần đã mang đến cho Iran một khoản thu nhập khổng lồ được gọi là petrodollar: từ 15 tỉ USD năm 1972 tăng lên 56 tỉ USD năm 1975 và 75 tỉ USD năm 1977. Chính phủ đã trích ra một lần không nhỏ để đầu tư vào những ngành công nghiệp hiện đại và then chốt như hóa dầu, luyện kim, điện tử, ôtô, xi măng. Nhờ vậy, tốc độ tat của những ngành này vào giữa thập niên 1970 là rất cao, lần lượt như sau: 20%, 14%, 19%, 36%, 45% và 36% [Les Pays, tr.61].

Tổng sản phẩm quốc dân cũng theo đó mà tăng đến 1,7 lần: từ 570 tỉ rial (1968 – 1969) lên 970 tỉ rial (1973 – 1974), tính theo thời giá 1959 – 1960 [Les Pays, tr.61], còn từ 1972-1973 đến 1975-1976 tăng gấp 2,7 lần [Les Pays, tr.63].

Tuy nhiên, những thành tựu kinh tế không nhỏ không được cảm nhận đồng đều trong khắp cả nước, hay được phân chia công bằng trong các tầng lớp nhân dân, do vậy không hẳn được mọi người dân hân hoan đón nhận.

Được thực hiện  thập niên 1960, chương trình cải cách ruộng đất (tức “cách mạng trắng”, theo cách gọi của shah Pahlevi), đã không mang lại công bằng xã hội như dự kiến: sau cuộc cải cách, hơn 23% dân số sống ở nông thôn vẫn chưa có đất, 67% dân nông thôn sở hữu vỏn vẹn 17% đất canh tác 9 trong đó 32%, tức 801.000 nông hộ sở hữu đến 1ha, 13% tức 342.000 hộ sở hữu từ 1 đến 2ha [Pays…., tr.34].

Số người dân mất ruộng đồ về sống chen chúc trong các khu dân cư ổ chuột bên ngoài các thành phố lớn, gồng mình chịu đựng cuộc sống đắt đỏ ở đô thị.

Còn những người ở lại chứng kiến khoảng cách trong sức tiêu thụ giữa họ và người thành thị ngày càng  rộng ra: 1/2,1 trước cải cách, 1/4,15 (1974), 1/8 (1978) [Pays…., tr.34].

“Cách mạng trắng” cũng không thành công hơn về mặt kinh tế: thay vì hướng nông nghiệp đất nước vào con đường sản xuất lớn theo mô hình của Hoa Kì, cuộc thử nghiệm đã buộc Iran phải nhập khẩu lương thực nhiều hơn nữa từ 32 triệu USD năm 1973 lên khoảng 2 tỉ USD năm 1978 [Pays…., tr.34].

Bất công xã hội được nhận thấy rõ hơn khi một phần không nhỏ từ số petrodollar khổng lồ thu được trong nửa sau thập niên 1970 chạy vào túi riêng của một số cá nhân vây quanh ngày vua. Hậu quả là “nạn tham nhũng gặm nhấm đến tận nền tảng của chế độ” [J. Bill, “Iran and… 1978”, Foreign Affairs, 1979, pt.1, p.13], nhưng chính phủ lại không thực hiện một chính sách nghiêm túc nào chống lại nó.

chế độ Shah Reza Pahlevi
Những bất công xã hội không được giải quyết, cộng với sự độc tài, không tự do, sự quan liêu tham nhũng…của Shah Reza Pahlevi là nguyên nhân chủ yếu định hình nên Iran ngày nay.

Theo số liệu được Ngân hàng Trung ương Iran công bố tháng 11.1978, trong thời gian khoảng 1978, 144 cá nhân thuộc thành phần thượng lưu (trong số đó có các cháu của shah Pahlevi, các tướng lãnh, các quan chức cao cấp) đã chuyển ra nước ngoài đến 2,4 tỉ USD [Izvestia, 28.11.1978].

Tình trạng phân phối không đồng đều số petrodollar đã  tạo cho chế độ thêm một lực lượng chống đối: đó là giới trung lưu, một tầng lớp được xem là chỗ dựa của chế độ ít ra cho đến giữa thập niên 1970.

Một nguyên nhân khác khiến người dân không thực sự hào hứng với cuộc cải cách kinh tế là nó không gắn liền với những thay đổi rộng lớn về chính trị. Dưới chính thể độc tài của shah Pahlevi, các quyền tự do dân sự không được tôn trọng, dù đã được quy định trong Hiến pháp. Một trong những biểu hiện rõ ràng nhất của ách áp bức chính trị nặng nề là tháng 3.1975, mọi Đảng phái đều bị cấm hoạt động, ngoại trừ chính Đảng vừa được thành lập: Đảng Đổi mới Quốc dân Iran (Hezbe Rastakhide Mellate Iran).

Thực khó thuyết phục người dân tin vào chiến thắng và tính lịch sử tất yếu của một chế độ chính trị vừa áp bức, vừa bất lực trước các bất công xã hội chỉ bằng lời nói. Vậy là bên cạnh hoạt động tuyên truyền, chế độ Pahlevi còn bỏ công xây dựng SAVAK – một bộ máy mật vụ chuyên trách phát hiện và dập tắt mọi hoạt động chống đối trong nước nhằm vào chế độ, đặc biệt các hoạt động có liên quan đến từ khóa cách mạng Hồi Giáo. Nhà vua còn đi xa đến mức tìm cách thiết lập quyền kiểm soát lên giới giáo sĩ. Chính ở đây bộc lộ số khác biệt lớn lao giữa cuộc cải cách của Pahlevi và cuộc cải cách của Kemal Ataturk ở  Thổ Nhĩ Kỳ trong chính sách đối với giáo hội Hồi giáo thay vì tìm cách tách tôn giáo khỏi Nhà nước, Pahlevi lại làm ngược lại theo cách cố gắng buộc giáo hội vào thế phục thuộc Nhà nước, xây dựng một dội ngũ giáo sĩ quan liêu… Đã vậy, chính thể Pahlevi còn thu hồi không ít đất đai của giáo hội Siít nhằm phục vụ cho “cách mạng trắng”… hậu quả là bùng ra các hoạt động chống đối từ phía không ít các giáo sĩ. Rõ ràng là shah Pahlevi đã phạm sai lầm nghiêm trọng trong quan hệ với giới giáo sĩ sít; ông đánh giá quá cao sức mạnh của mình và đánh giá thấp mức độ ảnh hưởng của giới giáo sĩ lên người dân. Giữ vai trò nổi bật trong số này là Ayatollah Ruhollah Khomeni, người đứng đầu trong hàng giáo phẩm Shia.

Ruhollah Khomeni trở thành giáo sĩ năm 1926, cùng lúc với triều đại Pahlevi ở Iran. Trong ba thập niên tiếp sau, vị giáo sĩ này nổi tiếng như là người rao giảng và học giả Hồi giáo. Đến thập niên 1950, ông được công nhận là người có tài năng phi thường. Năm 1963, ảnh hưởng tôn giáo của Khomeni xâm nhập vào lĩnh vực chính trị.

Cũng trong năm này, Pahlevi tổ chức “Cuộc cách mạng trắng”, một chương trình cải cách bao gồm việc phân chia ruộng đất của giáo sĩ cho n6ong  dân và giải phóng phụ nữ, Khomeni lên tiếng cảnh báo cộng đồng về những hiểm họa mà shah Pahlevi đang đặt ra cho Koran.

Giáo sĩ Ruhollah Khomeni
Ảnh giáo sĩ Ruhollah Khomeni với câu nói nổi tiếng của ông.

Ngày 22.3.1963, shah dùng quân đội thực hiện cuộc cách mạng Hồi Giáo, tấn công vào Trường Thần học Faiziyeh ở Qom, nơi Khomeni đang giảng dạy. Hành động này chỉ càng làm tăng thêm ảnh hưởng của vị giáo sĩ này. 40 ngày sau, Khomeni tỏ thái độ thách thức quyền lực của shah Pahlevi bằng lễ cầu nguyện cho người chết vào lúc    của phái Shia do ông chủ trì. Từ đó, Khomeni được xem như người  cầm đầu lực lượng tôn giáo chống chính quyền shah.

Tháng 10.1964, Ayatollah Khomeni bị chính quyền Iran trục xuất khỏi nước sau khi bị giam cầm nhiều tháng (từ nhân 5.6) do đã cầm đầu một loạt các cuộc biểu tình chống chính quyền quân chủ. Ông bắt đầu cuộc đời lưu vong ở Thổ Nhĩ Kỳ (gần một năm), ở Najaf – trung tâm thần học lớn Nhà nước của hệ phái Shia ở Iraq – trong suốt 14 năm. Từ địa điểm này, ông khởi sự vận động một cuộc nổi dậy dưới ngọn cờ Hồi giáo lật đổ shah Pahlevi.

Như vậy, chế độ Pahlevi đã bằng đường lối cai trị không nhất quán, tự tạo cho mình không ít lực lượng chống đối, bao gồm đủ mọi thành phần xã hội: lao động (cả ở nông thôn lẫn thành thị) ), trung lưu, trí thức, giáo sĩ… Để có thể tiếp tục tồn tại trong điều kiện chỗ dựa xã hội trong nước đã bị suy yếu, một chế độ thường tìm đến sự hỗ trợ từ bên ngoài. Đây là hiện tượng gần như đã trở thành quy luật.
Ghi chú: Các bạn có thể xem thêm bộ phim Argo do Mỹ sản xuất vào năm 2012 để tìm hiểu thêm về cuộc Cách Mạng Hồi Giáo Iran và khủng hoảng ngoại giao giữa Mỹ và chính quyền Iran mới.
Nguồn: Tài liệu học tập nội bộ, Trường Đại Học Sư Phạm TP.HCM

 

 

Chia sẻ

Bình Luận